Projekty zrealizowane

Konserwacja dyplomów i akt z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Dofinansowanie Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych - 2025 r.

W 2025 r., dzięki wsparciu finansowemu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, możliwe było zrealizowanie w Archiwum Archidiecezji Warmińskiej wyjątkowego przedsięwzięcia. Konserwacji zostało poddanych 36 dokumentów i dyplomów, z czego aż 33 sporządzono na pergaminie. Wśród nich jest 15 dyplomów królewskich z zachowanymi pieczęciami, choć w różnym stanie – są one niezwykle cenne i ważne w kontekście odkrywania dziejów Warmii. Z 1479 r. pochodzi dyplom mówiący o przyjęciu do łaski biskupa warmińskiego Mikołaja Tungena przez króla Kazimierza i Radę Królestwa. W kolejnych trzech, wystawionych przez króla Zygmunta I Starego, zawarte są przywileje i prawa biskupów warmińskich do Tolkmicka (1508), rybołówstwa na Zalewie Wiślanym i w Tolkmicku (1531) oraz przeglądu uzbrojenia w tym mieście (1545). Kolejne cztery, też uwierzytelnione pieczęcią Zygmunta Starego, odnoszą się do spraw gospodarczych. Jeden z nich, skierowany do biskupa Fabiana Luzjańskiego, stanowi o zwolnieniu z obciążeń wieś podolsztyńską Klewki, drugi – o legalizacji wykupienia zamku w Kowalewie Pomorskim przez generała Fabiana von Lehndorfa, a kolejne dwa – o poszerzeniu terytorium podlegającego Warmińskiej Kapitule Katedralnej oraz w sprawie młyna w Rusi i połowu ryb w jeziorze Kielarskim. Wszystkie one mają piękne pieczęcie królewskie (poza tym z 1411 r.) w czarkach woskowych.

            Z czasów króla Zygmunta Augusta poddano konserwacji dwa dyplomy z pieczęciami i podpisami – jeden z nich dotyczy kanonika fromborskiego Aleksandra Scultetiego, a drugi lokacji wsi Kurowie Braniewskie i Jegryty.

            W pięciu dyplomach królowie (Stefan Batory, Zygmunt III Waza, Jan Kazimierz i August III Sas) potwierdzili prawa i przywileje Kościoła warmińskiego. Były to tzw. gwarancje królewskie, w których władcy obiecywali m.in. poszanowanie miejscowych zwyczajów, a godności kościelne i urzędy miały być nadawane jedynie osobom posiadającym indygenat pruski. Król składał przyrzeczenie, że „Kościół warmiński, kapitułę i poddanych otoczy pełną opieką, całą zaś Warmię zobowiązuje się chronić, utrzymywać, zasłaniać przed niebezpieczeństwami i bronić”.

            Wyjątkowe znaczenie mają też dwie złote bulle wystawione przez cesarza Karola IV w 1357 r. W pierwszej z nich cesarz potwierdził biskupowi Janowi Stryprokowi wszystkie swobody i przywileje Kościoła warmińskiego, a drugiej stanowił o podziale ziem między Zakonem Krzyżackim a biskupami pruskimi.

            Równie interesujący jest list sułtana tureckiego Amurata III do króla Stefana Batorego z ok. 1575 r., napisany w języku tureckim, sporządzony na papierze, zawierający złote litery.

            Wśród dokumentów poddanych konserwacji są też wystawione przez kancelarię papieską. Pierwszy z nich (1329) dotyczy budowy katedry we Fromborku. Dwa pochodzą już z okresu późniejszego, a dokładnie z 1688 r. Jeden z nich był skierowany do króla Jana III Sobieskiego, a drugi to bulla nadająca biskupstwo warmińskie Janowi Stanisławowi Zbąskiemu. Natomiast czwarta bulla zawiera prowizję dla biskupa pomocniczego Jana Franciszka Kurdwanowskiego (1713). Wszystkie mają zachowane papieskie pieczęcie ołowiane.

            Wśród dokumentów wydanych już na Warmii mamy jeden z 1359 r., tj. przywilej dla wsi Wójtowo koło Olsztyna. Z przełomu wieków XV i XVI dwa dokumenty dotyczą Kosynia pod Dobrym Miastem; jeden z nich (też z początku XVI w.) to przywilej dla wsi Tuławki.

            Dość specyficzne są inne cztery dokumenty z lat 1446–1512. Są to „custodiae census”, stanowiące o dodatkach na rzecz kustodii kapituły fromborskiej, pobieranych od wymienionych w nich osób.

            Ten krótki opis poddanych konserwacji dokumentów i dyplomów potwierdza ich niezwykłą wartość historyczną. W większości zostały one wystawione przez najważniejsze osoby nie tylko w Polsce, ale też w ówczesnej Europie: królów, cesarza i papieży oraz warmińskich biskupów. Posiadają też wyjątkową wartość estetyczną. Zawierają bowiem inicjały, tytulaturę, znaki graficzne, podpisy władców i pieczęcie, którymi zajmuje się sfragistyka. W większości są dobrze zachowane, charakterystyczne dla poszczególnych władców (np. złote bulle i bulle papieskie). Mogą zatem służyć jako artefakty dostępne w przestrzeni publicznej, przede wszystkim zaś wystawowej, co będzie teraz możliwe po przywróceniu im użyteczności oraz przygotowaniu dla nich specjalnych pudeł.

Dzidzictwo biskupa Ignacego Krasickiego w zbiorach AAWO

Dzięki wsparciu samorządu województwa warmińsko-mazurskiego w tym roku (2025) poddano konserwacji 20 archiwaliów związanych z biskupem warmińskim Ignacym Krasickim. Przedsięwzięcie to zrealizowano z okazji 290. rocznicy urodzin Księcia Poetów oraz 230. jego nominacji na arcybiskupstwo gnieźnieńskie. Dokumenty obejmują różne pola działalności duszpasterskiej i administracyjnej. Są wśród nich nominacje, potwierdzenia beneficjów, rozporządzenia, wpisy do ksiąg metrykalnych i wizytacyjnych, inwentarze zamku w Lidzbarku Warmińskim i ogrodów, a także księgozbioru. Prawie wszystkie zostały sporządzone na papierze czerpanym (pojedyncze także na pergaminie) i są sygnowane podpisem bpa Krasickiego oraz często wzbogacone pieczęcią opłatkową. Wśród nich są także autografy: listy oraz „Prawdziwa powieść o kamienicy narożnej w Kukorowcach”.

Dokumenty te, ale również inne związane z Krasickim, zostały pokazane na okolicznościowej wystawie w czwartek 20 listopada w budynku Archiwum. Przy tej okazji zostały wygłoszone referaty o działalności biskupa na Warmii i o archiwaliach. Spotkanie cieszyło się dużą frekwencją, a także zainteresowaniem mediów.

Zadanie publiczne współfinansowane ze środków otrzymanych od Powiatu Olsztyńskiego - 2025

Losy miejscowości odnotowane w księgach metrykalnych

Zadanie publiczne współfinansowane ze środków otrzymanych od Powiatu Olsztyńskiego

            W bieżącym roku Archiwum Archidiecezji Warmińskiej, dzięki pomocy finansowej

Powiatu Olsztyńskiego, zabezpieczyło i poddało konserwacji trzy księgi metrykalne: jedną z Barczewa i dwie z Barczewka. Barczewo to jedna z niewielu parafii na Warmii, w której zachowały się prawie wszystkie księgi metrykalne od początku XVII w. Wspomniana księga obejmuje lata od 1659 do 1685. Jest typową księgą chrztów, sporządzoną na papierze ręcznie czerpanym. Z powodu częstego używania i przeglądania kart uległa znacznym zniszczeniom, zwłaszcza w narożnikach. Zdeformowany został także blok. Teraz po konserwacji przywrócono jej wartość użytkową, ale też wystawową i zabezpieczono na kolejne dziesięciolecia. Jest ważna ze względu na możliwość prowadzenia szerokich badań genealogicznych, społecznych, historycznych.  Pozwala rozpoznać strukturę ludnościową, ustalić osoby zajmujące ważne stanowiska, szczególnie w administracji lokalnej i szkolnictwie. Pojawiają się również przedstawiciele warmińskich rodów szlacheckich. Ale – jak w wielu księgach – jest też niespodzianka w postaci dołączonej informacji o wojnie północnej na Warmii, obejmująca lata 1704–1709. Jest to tekst późniejszy, ale interesujący, ponieważ podano w nim nie tylko sam przebieg działań militarnych, ale także wysokość kontrybucji nałożonej przez Szwedów na lokalną społeczność. Np. kanonicy fromborscy mieli płacić po 150 florenów, dobromiejscy – 100, proboszczowie po 80, a wikariusze po 30 florenów.

            Dwie kolejne księgi pochodzą z Barczewka, które w tym roku obchodzi 700-lecie swego istnienia. Zatem konserwacja zbiegała się z tym niezwykłym jubileuszem. Renowacji poddano bardzo zniszczone księgi: chrztów 1834–1856 i zmarłych z 1830–1842. Nie są więc tak stare jak ta z Barczewa, ale ich stan zachowania można określić jako destrukty. Wynika to ze złych warunków przechowywania, zniszczeń spowodowanych II wojną światową i braku odpowiednich zabezpieczeń. Papier używany w XIX w. był też bardzo złej jakości. Bez tej konserwacji nie można było ich użytkować w celach przeprowadzenia kwerend archiwalnych i badań genealogicznych. Ale – podobnie jak dwa stulecia starsza księga z Barczewa – stanowią jedyny rejestr mieszkańców Barczewka. Nie było bowiem jeszcze ksiąg Urzędu Stanu Cywilnego. W księdze zmarłych, oprócz danych biograficznych, podawano przyczyny zgonów. Dzięki temu możemy ustalić np. panujące epidemie, jak cholery. W uwagach wymieniano pozostałych członków rodziny zmarłego. Jednym z odnotowanych mieszkańców jest osoba, która liczyła już 95 lat. Takich ciekawostek jest bardzo dużo.  Podobnie interesujące są zapisy w poddanej konserwacji księdze chrztów.

            Księgi metrykalne są niezwykle wartościowym źródłem do poznawania przeszłości. Dostarczają kompletnych informacji o mieszkańcach poszczególnych miejscowości: ich strukturze zawodowej, dzietności, zawieranych małżeństwach czy umieralności. Na ich podstawie można ustalić występujące kataklizmy, epidemie czy inne nieszczęścia losowe. Bogactwo tych danych sprawia, że księgi te cieszyły się i nadal się cieszą ogromną popularnością wśród czytelników poszukujących korzeni własnych rodzin, ale również informacji do dziejów miejscowości i małych ojczyzn. Są również czynnikiem ułatwiającym nawiązywanie kontaktów pomiędzy dawnymi i obecnymi mieszkańcami Warmii. Wiele osób z krajów europejskich (szczególnie Niemiec), ale też z obu Ameryk, a nawet Dalekiego Wschodu zwraca się z pytaniami odnośnie do swoich przodków. Dla innych są motywem przyjazdu do Olsztyna, by tu osobiście zapoznać się z zasobem tych ksiąg. Takie poszukiwania wywołują też uczucie wdzięczności, zwłaszcza gdy widzą, że zbiory są dobrze zabezpieczone i pieczołowicie przechowywane. Archiwum Archidiecezji Warmińskiej podejmuje więc różne działania, by księgi te nie uległy zniszczeniu, a zniszczone – zwłaszcza przejęte w ostatnich latach z parafii – poddaje stałej konserwacji. Niestety, warunki ich przechowywania spowodowane wojną, a potem brakiem środków na konserwację, sprawiły, że obecnie konieczne jest szybkie nadrobienie tych opóźnień w zakresie renowacji. Musimy bowiem pamiętać, że powinniśmy chronić nie tylko zabytki ruchome i nieruchome, ale także archiwalia, dzięki którym o tych obiektach możemy mówić i je opisywać. Dawne dokumenty mają szczególną wartość – są pisanymi świadkami przeszłości, a historia jest nauczycielką życia.

Konserwacja ksiąg rękopiśmiennych - Dofinansowanie Powiatu Olsztyńskiego

W bieżącym roku Archiwum Archidiecezji Warmińskiej, dzięki pomocy finansowej

Powiatu Olsztyńskiego, zabezpieczyło i poddało konserwacji trzy księgi metrykalne: jedną z Barczewa i dwie z Barczewka.

Dziedzictwo Marii Zientary-Malewskiej w zbiorach Archiwum Archidiecezji Warmińskiej

21.11.2024 roku mieliśmy okazję poznać dziedzictwo Marii Zientary-Malewskiej, które przechowuje Archiwum Archidiecezji Warmińskiej. Mottem działań poetki były słowa "...uczyłam kochać Warmię", a robiła to nie tylko poprzez utwory poetyckie poświęcone rodzinnej ziemi, a również przez teksty poświęcone ludziom, których poznała, a także warmińskim miejscowościom oraz wydarzeniom. Archiwum przechowuje bogaty zbiór rękopisów i maszynopisów Marii Zientary-Malewskiej. W tym zbiorze znajdują się również zapisy nutowe z tekstami Marii Zientary-Malewskiej. Na spotkaniu mieliśmy okazję posłuchać ich w wykonaniu Emilii Racewicz i ks. Grzegorza Oleksika.

Referaty wygłosili: Joanna Daniluk, Andrzej Kopiczko, Paweł Romański, Jan Rosłan.

Dziękujemy za obecność.

Zadanie publiczne współfinansowane ze środków Gminy Olsztyn.

Konserwacja czterech ksiąg rękopiśmiennych z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie

Zadanie obejmuje pełną konserwację czterech ksiąg rękopiśmiennych z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej
w Olsztynie:
1. Akta wizytacji kościołów parafialnych archiprezbiteratu fromborskiego (1778–1786)
2. Wizytacje dekanatu Orneta (1609–1814)
3. Rejestr kościoła kolegiackiego w Dobrym Mieście (1581–1608)
4. Księga chrztów z parafii Lamkowo (1823–1847)
Księgi rękopiśmienne, wytypowane do konserwacji, są bardzo zniszczone i obecnie wyłączone z udostępniania do celów badawczych. Są zróżnicowane pod względem zawartości treściowej, ale bardzo ważne dla rozpoznawania i opisywania przeszłości Warmii. Każda z nich zawiera informacje niepowtarzalne w innych źródłach i opracowaniach (w przeciwieństwie do zbiorów drukowanych).

Zadanie publiczne jest współfinansowane ze środków otrzymanych od Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie.

Konserwacja czterech rękopiśmiennych ksiąg-śpiewników ze zbiorów Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie

Zadanie polega na konserwacji wytypowanych rękopiśmiennych ksiąg-śpiewników. Są unikatowe, dotychczas też nie upowszechnione, ponieważ ich stan zachowania (destrukty) nie pozwala na udostępnianie czytelnikom. Wykonano je na papierze i odręcznie. Znajdują się na terenie powiatu olsztyńskiego i można z nich korzystać wyłącznie w Olsztynie, zatem stanowią szczególne dziedzictwo południowej Warmii. 

Pierwsza z nich zawiera na początku warmińskie melodie i teksty części Mszy św. w języku łacińskim, a następnie pieśni związane z obchodami m.in. Bożego Narodzenia i Wielkanocy, ale też św. Marcina, czczonego na Warmii w sposób szczególny. Elementem wyróżniającym są tu te same teksty w dwóch językach; łacińskim i niemieckim. Datowana jest na XVIII i początek XIX w.

Druga pochodzi z początku XIX w. i została sporządzona w języku polskim przez nauczyciela i zarazem organistę z Barczewka, Mateusza Grunenberga. Na tym stanowisku przepracował 63 lata. Księga jest więc doskonałym świadectwem dawnej kultury polskiej na obszarze dzisiejszego powiatu olsztyńskiego. Zamieszczone pieśni śpiewane były przez cały rok, poczynając od Adwentu poprzez Boże Narodzenie, Wielki Post, Wielkanoc i okres zwykły. Są też śpiewy wykonywane w czasie pogrzebów, szkolne czy „nieszpory, które dzieci śpiewają”. Wiele z tych tekstów zapewne nie ma w żadnym innym śpiewniku.

Trzecia księga została spisana również w języku polskim. Pochodzi z XVIII w. Można przypuszczać, że korzystano z niej bardzo często, o czym świadczy ogromny stopień zniszczenia. Na początku są teksty pieśni na różne okresy roku kalendarzowego. Czasami są również w języku łacińskim, ale dominuje – jak wspomniano – polski. W drugiej części są dodatkowo nuty.

Czwarta księga zawiera hymny i pieśni wykonywane we Fromborku, ale te same śpiewano również na południu Warmii na obszarze dzisiejszego powiatu olsztyńskiego. Jest datowana na 1839 r. Zawiera teksty śpiewów z nutami w większości w języku łacińskim, ale też w tłumaczeniu na niemiecki.

Śpiew był i jest szczególnym wyrazem kultury danego regionu. Pozwalał przetrwać trudne czasy, ułatwiał kontakty i pomagał w codziennym życiu. Zachowane do dziś teksty dawnych pieśni to niezwykły składnik niematerialnego dziedzictwa Warmii i także świadectwo posługiwania się językami ludowymi (oprócz łaciny polskim i niemieckim).

Zadanie publiczne jest współfinansowane ze środków otrzymanych od Powiatu Olsztyńskiego.

Konserwacja akt Archiwum Archidiecezji Warmińskiej ze środków Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych

W roku 2023 poddano konserwacji 34 pergaminowe dokumenty należące do Archiwum Archidiecezji Warmińskiej. O pracach konserwatorskich opowiada w filmie konserwatorka Mirela Kaszuba, a o treści dokumentów dyrektor Archiwum Archidiecezji Warmińskiej ks. prof. Andrzej Kopiczko.

Konserwacja czterech ksiąg metrykalnych z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie ze środków Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków w Olsztynie

W wyniku realizacji zadania zostały poddane pracom konserwatorskim cztery księgi z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie, którym przywrócono wartość użytkową:

Księga chrztów z parafii Lamkowo (1628–1699)

Księga chrztów z parafii Purda Wielka (1683–1764)

Księga chrztów z parafii Biesowo (1890–; 1930–1948)

Księga zmarłych z parafii Kolno (1912-1945).

Dofinansowanie ze środków Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego

Zadanie polega na zakupie wyposażenia Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w celu prowadzenia działalności kulturalnej, archiwalnej, opracowania i prezentacji zbiorów.

W ramach realizacji zadania wymieniono na energooszczędne lampy w magazynach oraz czytelni Archiwum Archidiecezji Warmińskiej

Projekt konserwacji pięciu poszytów z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie, zrealizowany przy pomocy finansowej Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych

            W 2022 r., dzięki wsparciu finansowemu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, przeprowadzono konserwację pięciu poszytów (jednostek) z Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie. Cztery należą do zespołu korespondencji Warmińskiej Kapituły Katedralnej, a piąty obejmuje księgę inwentarzy zamków biskupich na Warmii. Chronologicznie dotyczą one lat od 1740 r. do prawie końca XVIII w. Początkowa korespondencja związana jest z ostatnimi miesiącami życia biskupa Krzysztofa Andrzeja Jana Szembeka (zm. 16 III 1740 r.) i objęcia rządów przez jego następcę, biskupa Adama Stanisława Grabowskiego. Są w niej jeszcze pisma sygnowane podpisami biskupa Szembeka z Lidzbarka Warmińskiego, ale tylko na początku. Potem korespondencja obejmuje już czynności związane z wyborem następcy. Tym samym pojawiają się w niej pisma nuncjatury apostolskiej, kanoników pochodzenia włoskiego (np. Ignacego Accoramboniego), ale też brata zmarłego biskupa, arcybiskupa gnieźnieńskiego Krzysztofa Antoniego Szembeka. Są też listy sygnowane przez podkanclerzego koronnego Jana Malachowskiego, notariusza publicznego Franciszka Podgórskiego i kardynała Jana Lipskiego z Krakowa. Szczególne znaczenie ma pismo papieża Benedykta XIV do kandydata na biskupstwo warmińskiego, biskupa Adama Stanisława Grabowskiego, w którym zostały przywołanie postanowienia układu piotrkowskiego z 1512 r. w sprawie procedur wyboru rządcy diecezji na Warmii.

Konserwacja poszytów z AAWO w 2022 r. finansowana przez NDAP

Konserwacja 3 ksiąg dzięki dotacji WUOZ w Olsztynie

Dotacja, przyznana przez Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków w Olsztynie w 2022 r., umożliwiła poddanie konserwacji 3 ksiąg. Są one oprawione w skórę i spisane na papierze czerpanym. Wskutek upływu czasu i skomplikowanych losów Warmii, zwłaszcza pod koniec II wojny światowej, uległy zniszczeniu do tego stopnia, że określano je jako destrukty. Pierwsza z nich dotyczy parafii w Ornecie. Jej treść koncentruje się wokół zabytku, jakim jest tamtejsza świątynia i jej wyposażenie. Są też informacje o władzach miasta, ludności czy stowarzyszeniach. Zapisy sporządzono w językach łacińskim i niemieckim.

Listy dawnej Warmii

Zadanie publiczne "Konserwacja archiwalnych akt Archidiecezji Warmińskiej" jest współfinansowane ze środków otrzymanych od Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych

Link do prezentacji: https://www.youtube.com/watch?v=KRIqB56bCoc

            Archiwum Archidiecezji Warmińskiej realizuje różne programy mające na celu zabezpieczenie przechowywanej spuścizny, stanowiącej nieocenione dziedzictwo kulturowe i intelektualne historycznej Warmii. W swoich zbiorach przechowuje akta kancelarii biskupiej od początku XVI w., podobnie protokoły powizytacyjne, księgi metrykalne, dokumenty pergaminowe i bardzo obszerną korespondencję od końca XV w. Ta ostatnia liczy prawie 200 tomów, co – zakładając, że w jednym znajduje się około 300 listów – daje imponującą liczbę prawie 60 tys. Jest to zasób, którym może pochwalić się niewiele archiwów w Polsce. Wśród najcenniejszej korespondencji są różne pisma i listy królów polskich oraz najwyższych urzędników dworu królewskiego (kanclerzy, marszałków, hetmanów, referendarzy, pisarzy polnych), księcia pruskiego (od 1701 r. króla), prymasów Polski i biskupów z wielu diecezji, a także rodzin magnacki i szlacheckich. Zostały sporządzone w różnych językach; dominuje łaciński, ale też spotykamy korespondencję w niemieckim, włoskim, francuskim i – oczywiście – polskim. Dotyczą spraw o randze dyplomatycznej oraz relacji międzysąsiedzkich, rodzinnych, prywatnych.

            Do zadania, na które finansowanie pozyskano w 2021 r. od Naczelnego Dyrektora Archiwów Państwowych, wytypowano osiem jednostek z zespołu akt, w którym zebrano listy różnych osób, kierowane do Warmińskiej Kapituły Katedralnej we Fromborku w latach 1698–1735. Większość tego okresu przypada na III wojnę północną, w której wojska szwedzkie zaatakowały Polskę i dokonały wielkich spustoszeń na Warmii. W poddanej konserwacji korespondencji są liczne pisma dotyczące płaconych wówczas kontrybucji i innym daninom na utrzymanie wojska. Dwa listy zostały sygnowane przez króla Augusta II (jeden po polsku), ale spotykamy też pisma referendarzy koronnych i kanclerzy czy marszałka generalnego ziem pruskich. Ewenementem jest list generała Poczt Pruskich (czyli poczmistrza polskiej poczty królewskiej) z Gdańska, Wawrzyńca de Sardy. Spotykamy też burgrabiów fromborskiego i pieniężeńskiego (z pieczęcią miasta Pieniężna). Jeden z tomów obejmuje korespondencję kanonika fromborskiego Ludwika Fantoniego juniora, który uchodził za doskonałego znawcę prawa kanonicznego i w latach 1697–1737 przebywał w Rzymie, gdzie bronił praw Warmii – jej niezależności i specyficznego statusu w ówczesnej Rzeczypospolitej.

            Nietypowy jest też tom z korespondencją biskupa Krzysztofa Jana Andrzeja Szembeka, choć jego listy pojawiają się także w innych poszytach. Pełnił najpierw urząd ordynariusza diecezji chełmskiej (1713–1719), potem przemyskiej i od 1724 r. warmińskiej. Tu na szczególną uwagę zasługują listy związane z jego nominacją na Warmię. W tej sprawie pismo do króla Augusta II wysłała Kapituła. Jest list w sprawie rezygnacji z kanonikatu przez Dominika Sienińskiego, by godność tę mógł objąć Szembek, co było warunkiem uzyskania nominacji na biskupstwo warmińskie. Czasem tytułowano go: „Wysoko urodzony Graffie i Wysoko wysłowiony Mości Panie Biskupie”.

           Dokładne zbadanie treści listów jest możliwe teraz, po przeprowadzonej konserwacji. Wcześniej były w stanie posuniętej destrukcji wskutek złych warunków przechowywania w czasie i po II wojnie światowej. Dopiero po zbudowaniu nowego gmachu w Olsztynie w 1977 r. można je było zabezpieczyć, a obecnie także w większym zakresie udostępnić czytelnikom. A ten krótki przegląd zawartości wskazuje, że są niezwykle bogate w treść. Wiele z nich ma zachowane pieczęcie lakowe i opłatkowe. Zostały sporządzone na różnych rodzajach papieru i zawierają wiele znaków wodnych. Są zatem niezwykle cennym skarbem spuścizny intelektualnej i kulturowej Warmii, niepowtarzalnym w treści i formie.

***

            Program konserwatorski objął dokumentację opisową i fotograficzną stanu zachowania, dezynfekcję, badanie pH papieru, oczyszczenie z zabrudzeń, demontaż opraw i rozdzielenie bloku ksiąg na pojedyncze karty i ich pełną konserwację (kąpiel, wzmocnienie struktury, podklejanie bibułką japońską), uformowanie kart w składki oraz odtworzenie ich oryginalnego szycia i bloków ksiąg, rekonstrukcje opraw, dokumentację powykonawczą oraz wykonanie opakowań ochronnych.

Konserwacja akt

przy wsparciu Samorządu Warmińsko-Mazurskiego

W roku 2021, dzięki dotacji Samorządu Warmińsko-Mazurskiego, poddano konserwacji księgę z 1765 roku z zasobu Archiwum Archidiecezji Warmińskiej pt. Acta visitationis decanalis ecclesiarum sub Archipresbyteratu Mehlsaccensi.  Zawiera ona bardzo cenne dokumenty dotyczące Pieniężna i miejscowości należących dawniej do komornictwa pieniężeńskiego.

Przeprowadzenie prac konserwatorskich zakładało zatrzymanie procesu degradacji i niszczenia archiwaliów, polepszenie walorów użytkowych i estetycznych, przywrócenie (na ile to możliwe) pierwotnego wyglądu oraz zabezpieczenie dla przyszłych pokoleń.

Stan zachowania księgi był bardzo zły. Rozwój mikroorganizmów spowodował całkowity rozpad papieru w górnej części. Wzdłuż górnej krawędzi wszystkie karty uległy całkowitemu rozpadowi – nie zachowały się duże fragmenty.

Księga w ramach konserwacji została poddana dezynsekcji metod gazową. Zbadano ph papieru i przeprowadzono pełną konserwację wszystkich kart, odtworzono szycie i naprawiono oprawę księgi.

Dopiero przeprowadzona konserwacja pozwoliła na odczytanie treści księgi.

W ramach zadania zostało zorganizowane spotkanie edukacyjne.

Dofinansowano ze środków Samorządu Województwa Warmińsko-Mazurskiego

Dotacja ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu

W 2021 r. Archiwum Archidiecezji Warmińskiej, dzięki dofinansowaniu ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu, w ramach programu „Infrastruktura kultury”, zrealizowało projekt: Wyposażenie Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w Olsztynie.

Wartość dofinansowania 80.000 zł, a całkowita wartość 100.000 zł.

Zadanie polegało na wyposażeniu Archiwum Archidiecezji Warmińskiej w urządzenia służące prowadzeniu działalności kulturalnej, archiwalnej, opracowaniu i prezentacji zbiorów.

W ramach zadania został zakupiony skaner, komputery z oprogramowaniem i nagłośnienie.

Archiwum Archidiecezji Warmińskiej istnieje od 1243 r. Posiada bardzo bogate zbiory, obejmujące dokumenty od średniowiecza po czasy współczesne. Siedziba została zbudowana w latach 1973-1977 i wówczas wyposażono ją w podstawowy sprzęt, stosownie do tamtych potrzeb i możliwości.

Dofinansowano ze środków Ministra Kultury, Dziedzictwa Narodowego i Sportu pochodzących z Funduszu Promocji Kultury - państwowego funduszu celowego

W 2020 r., dzięki dofinansowaniu Naczelnej Dyrekcji Archiwów Państwowych, zrealizowano projekt konserwacji 8 ksiąg obejmujących korespondencję Warmińskiej Kapituły Katedralnej od XVI do XVIII w. Jest to niezwykle interesujący dział spuścizny archiwalnej, w którym zachowały się różne listy i pisma kierowane do dostojników kościelnych i przedstawicieli ówczesnych elit państwowych (szlachty i magnaterii). Wiele z tych dokumentów było adresowanych do dworu i królów Polski, ale też sąsiada z Królewca – księcia (od 1701 r. króla pruskiego) i władców z krajów bardziej odległych. Zostały sporządzone w różnych językach; dominuje łaciński, ale też spotykamy listy w językach: polskim, niemieckim, francuskim i włoskim. Dotyczą spraw prywatnych, rodzinnych oraz o randze dyplomatycznej. Więcej informacji w zakładce: „Informacje w mediach”.